2000’li yılların başında Amerika Birleşik Devletleri’nde; Enron Skandalı, WorldCom Skandalı ve Tyco International Skandalı gibi büyük şirketlerde ortaya çıkan finansal skandallarla birlikte kurumsal yönetim, iç kontrol yapıları ve finansal raporlama süreçlerine duyulan güveni ciddi ölçüde zedelemiştir. Bu gelişmeler neticesinde, sermaye piyasalarında şeffaflığı artırmak, yatırımcıyı korumak ve finansal raporlamada güven tesis etmek amacıyla kapsamlı bir yasal düzenlemeye ihtiyaç duyulmuştur (Akalan, 2021). Bu çerçevede, Amerika Birleşik Devletleri Kongresi tarafından hazırlanan Sarbanes-Oxley (SOX) Yasası, 30 Temmuz 2002 tarihinde Public Law 107‑204 olarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu yasa ile birlikte, yasa öncesinde de mevcut olan, sermaye piyasalarının düzenlenmesinden sorumlu otorite Securities and Exchange Commission (SEC)’in yetkileri genişletilmiş ve halka açık şirketleri denetleyen bağımsız bir kurum ve bağımsız denetim firmalarının kalite standartlarını belirlemek için Public Company Accounting Oversight Board (PCAOB) kurulmuştur. Böylelikle şirketlerin finansal raporlamaları, denetim süreçleri ve iç kontrol sistemleri açısından daha sıkı yükümlülükler yürürlüğe girmiştir (U.S. Department of Labor, 2002).
SOX yasası kapsamında öne çıkan bazı hükümler (Koban & Karakaya, 2022);
Madde 1105: Yasa ihlali yapan yöneticilere uygulanacak yasal yaptırımlar düzenlenmiştir.
Madde 101: Bağımsız denetimi gözetmekle yükümlü PCAOB adlı kurum kurulmuştur.
Madde 104: Denetim firmalarının faaliyetlerinin PCAOB tarafından düzenli olarak denetlenmesi sağlanmıştır.
Madde 108: Muhasebe standartlarının güncellenmesi ve yayımlanması görevi PCAOB’ye verilmiştir.
Madde 201: Denetim firmalarının denetim dışı danışmanlık hizmeti sunması sınırlandırılmıştır.
Madde 203: Denetçiler için belirli periyotlarla görev değişimi (rotasyon) zorunluluğu getirilmiştir.
Madde 301: Şirketlerde bağımsız üyelerden oluşan denetim komitesi kurulması zorunlu hale getirilmiştir.
Madde 302: Finansal raporların üst yönetim tarafından onaylanması yükümlülüğü getirilmiştir.
Madde 305: Yöneticilerin yasa dışı kazançlarına yönelik yaptırımlar düzenlenmiştir.
Madde 404: İç kontrol sisteminin değerlendirilmesi ve raporlanması şirket yönetiminin sorumluluğuna verilmiştir.
Madde 407: Denetim komitesinde mali uzman bulundurulması zorunlu tutulmuştur.
Madde 408: SEC’in olağanüstü denetim yetkileri tanımlanmıştır.
Madde 409: Finansal bilgilerin belirli süreler içinde kamuya açıklanması yükümlülüğü getirilmiştir.
SOX yasasının ABD’de yürürlüğe girmesinden sonra, Türkiye’de de benzer düzenlemelere gidilmiş; Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından yayımlanan Seri: X, No:9 sayılı Tebliğ ile iç kontrol ve denetim süreçlerinde SOX’a paralel düzenlemeler uygulanmaya başlanmıştır. Bu düzenlemeler daha sonra 12 Haziran 2006 tarihinde yayımlanan SPK Seri: X, No:22 sayılı “Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Standartları Hakkında Tebliğ”e entegre edilmiştir (İbiş & Çatıkkaya, 2012, akt. Balyemez, 2016).
Sarbanes-Oxley Act of 2002 (Public Law 107-204): https://www.dol.gov/agencies/oalj/PUBLIC/WHISTLEBLOWER/REFERENCES/STATUTES/SARBANES_OXLEY_ACT_OF_2002
SPK Seri: X, No:22 sayılı Tebliğ: https://spk.gov.tr/data/635b6d211b41c62c78189ce9/Ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z%20Denetim%20Teblig%20(2).pdf
Kaynaklar
Balyemez, A. S. (2016). Türkiye’de özel sektör ve kamu idareleri iç kontrol sistemlerinin mevzuat yükümlülükleri açısından karşılaştırılması. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (Özel Sayı Aralık)
U.S. Department of Labor. (2002). Sarbanes–Oxley Act of 2002. https://www.dol.gov/agencies/oalj/PUBLIC/WHISTLEBLOWER/REFERENCES/STATUTES/SARBANES_OXLEY_ACT_OF_2002
Akalan, İ. (2021). Enron skandalı ve beraberinde gelen Sarbanes-Oxley Yasası’nın Türkiye üzerindeki etkileri (Yüksek lisans tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Tez Merkezi.
Koban, A. O., & Karakaya, G. (2022). Enron vakasının denetim, risk yönetimi ve iç kontrol ilkeleri çerçevesinde incelenmesi. Denetisim Dergisi, 13(24), 91–106.