Denetim sürecinin önemli noktalarından biri, incelenen bilgilerin doğruluğu ve güvenilirliği konusunda makul güvence sağlayacak yeterli ve uygun kanıtın elde edilmesidir. Bu bağlamda, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yayınlanan Bağımsız Denetim Standartları (BDS) 500’de denetim kanıtlarının elde edilmesinde kullanılan prosedürlere ilişkin bilgiler tanımlanmıştır.
BDS 315 ve BDS 330’da zorunlu kılındığı üzere, denetçinin görüşünü oluşturmasına temel teşkil edecek makul sonuçlara ulaşmak amacıyla denetim kanıtı elde etmek için aşağıdaki prosedürler uygulanır;
Risk değerlendirme prosedürleri
Denetim planlamasının başlangıcında uygulanan bu prosedürler, finansal tablolarda önemli yanlışlık risklerini belirlemeyi ve denetim stratejisini buna göre şekillendirmeyi amaçlar. Bu prosedürler denetçinin, işletmenin iç kontrol sistemini ve faaliyet ortamına ilişkin görüsünü arttırır.
Müteakip denetim prosedürleri
- Kontrol Testleri: İç kontrol sistemlerinin tasarımı ve etkinliğini test etmeyi amaçlamaktadır. Denetçi, bu testleri uygulayarak kontrol ortamına ne derece güvenebileceğini belirler.
- Detay Testleri ve Analitik Prosedürleri İçeren Maddi Doğrulama Prosedürleri: Finansal tabloların doğruluğunu doğrudan test eden detay testleri ile finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki ilişkileri analiz eden analitik prosedürlerdir. Bu yöntemle denetçi, önemli yanlışlıkları tespit edebilir.
Kullanım kapsamlarına göre risk değerlendirme prosedürleri, kontrol testleri veya maddi doğrulama prosedürleri olarak sınıflandırılabilir. Ayrıca, BDS 330’a göre, önceki dönemlerde elde edilmiş kanıtlar, geçerliliğini koruması hâlinde cari dönemde de kullanılabilir.
Bu prosedürlerin kullanım biçimi ve zamanlaması; elektronik ortamda tutulan verilerin niteliği, dönemsel erişim imkanları ve işletmenin belge saklama politikaları gibi durumlardan etkilenebilir.
Denetçinin prosedürleri işletmek ve denetim kanıtı elde etmek için kullanabileceği yöntemler BDS 500 kapsamında yer almaktadır;
Tetkik
İşletmenin iç veya dış kaynaklarından elde edilen belgelerin ya da varlıkların incelenmesidir. Bu belgelerin güvenilirliği, kaynağı ve oluşturulmasına ilişkin kontrollerin etkinliği ile ilişkilidir.
Örneğin; hisse senedi gibi belgelerin tetkiki varlığın mevcudiyeti hakkında doğrudan kanıt sağlayabilir.
Gözlem
İşletmenin personeli tarafından gerçekleştirilen işlemlerin veya kontrollerin denetçi tarafından izlenmesidir. Ancak gözlem yapmak yalnızca gözlem anına ilişkin kanıt sağlar ve gözlenen eylemin doğallığını etkileyebilir.
Dış Teyit
Üçüncü taraflardan alınan yazılı yanıtlarla elde edilen denetim kanıtıdır. Genellikle hesap bakiyeleri, sözleşme koşulları veya belirli olayların varlığı ya da yokluğu hakkında kullanılır.
Yeniden Hesaplama
Belgelerin veya kayıtların matematiksel doğruluğunun kontrolüdür. Manuel ya da elektronik yollarla yapılabilir.
Yeniden Uygulama
İşletmenin uyguladığı kontrol prosedürlerinin, denetçi tarafından bağımsız olarak tekrar yürütülmesi işlemidir. Bu yöntem, kontrolün uygun şekilde çalışıp çalışmadığını test etmekte kullanılır.
Analitik Prosedürler
Finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki ilişkilerin analiz edilerek olağan dışı dalgalanmaların veya tutarsızlıkların tespiti ve gerekirse araştırılmasıdır.
Sorgulama
İşletme içindeki veya dışındaki kişilerden bilgi alınması sürecidir. Sorgulama, yazılı ya da sözlü olabilir ve sıklıkla diğer prosedürlerle desteklenmesi gerekir. Yönetim niyetlerine ilişkin sorgulamalarda geçmiş davranışlar, gerekçeler ve kapasite gibi unsurlar dikkate alınmalıdır. Gerekli durumlarda yazılı beyanlarla teyit edilmesi uygun görülmektedir.
Kaynaklar
Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu. (2019). Bağımsız Denetim Standardı 500: Bağımsız Denetim Kanıtları. https://www.kgk.gov.tr/Portalv2Uploads/files/Duyurular/v2/BDS/BDS_500_kurumsitesi.pdf